Hersenkrakers van Jan Steen en Vermeer tijdelijk terug op Nederlandse bodem

Zevenentwintig Hollandse genrestukken uit voornamelijk de zeventiende eeuw zijn voor de tentoonstelling Hollanders in Huis: Vermeer en tijdgenoten uit de Britse Royal Collection vanuit Buckingham Palace overgekomen naar het Mauritshuis. Het is de soms ongrijpbare dubbelzinnigheid van deze schilderijen die centraal staat en waar Engelse vorsten in het verleden van smulden. 

Mauritshuis-hollanders-in-huis-4
Van zuipende Franciscaanse monniken tot vechtende boeren: op het eerste oog is het één grote chaos op Jan Steens schilderij Vechtende boeren bij een herberg (1673).

Zou koningin Elisabeth zich nu storen aan de blote billen die Jan Steen heeft geschilderd? Deze vraag spookt door het hoofd van de tentoonstellingsbezoeker wanneer hij het werk Vechtende boeren bij een herberg aanschouwt. Normaal gesproken hangt het schilderij van Jan Steen in de prestigieuze kunstgalerij van Buckingham Palace. Het is hier dat Hare Majesteit het uithangbord moet zijn opgevallen dat voor de herberg hangt en waarop iemand te zien is die zijn broek omlaag doet. Als kunstkenner zou dit de koningin niet in verlegenheid moeten brengen. Op het uithangbord staat namelijk ’T MIS VERSTANT geschreven. Dit is een hint van Steen: op zijn schilderij is meer te zien dan een vermakelijke vechtpartij tussen dronken boeren. Wie goed kijkt, ziet een tweede biljet naast de deuropening van de herberg. DIT HUIS IS TE HUER vermeldt het biljet. Wat blijkt? Niet de herberg maar de meisjes die daar werken zijn te huur. Een aantrekkelijk ogend meisje dat de hand van een boer beetheeft, staat op het punt hem het bordeel binnen te leiden. De woedende echtgenote probeert dit te voorkomen door de man op zijn rug te slaan met een pollepel.

Het is de lust die enkel leidt tot geweld, dat is de morele boodschap die Jan Steen in zijn schilderij heeft verwerkt. Vermoedelijk zal koningin Elisabeth om deze boodschap en niet om de blote billen (of stiekem toch ook?) dit schilderij kunnen waarderen. Dit werk, en dat geldt voor het merendeel van de tentoongestelde schilderijen, werd begin negentiende eeuw aangekocht door haar verre voorganger koning George IV (1762-1830). Deze vorst was een groot liefhebber van de genrestukken die de Hollandse schilders in de zeventiende eeuw maakten. Wellicht dat George IV zich toentertijd net als wij nu vermaakte met het raden naar de betekenis van deze raadselachtige schilderijen. De tijdgenoten van Jan Steen daarentegen herkenden in één oogopslag het geschilderde bordeel. Aan het dak van de herberg hangt namelijk een duiventil.  Het ‘duyf-huys’ was in de zeventiende eeuw een populair synoniem voor het bordeel. Maar deze metafoor, samen met vele andere, is door de eeuwen heen voor ons verloren gegaan. Daarom spreekt men in de kunstgeschiedenis van de verborgen symboliek die kenmerkend is voor de Hollandse genrestukken uit de zeventiende eeuw.

Tot lering en vermaak

Toch hebben we anno 2017 een kennisvoorsprong ten opzichte van George IV en zijn giswerk. Een van de zaalteksten in de tentoonstelling geeft aan dat we goed moet letten op wat voor kleding de figuren in de schilderijen dragen (rijk of schamel gekleed?) en wat voor blikken er worden gedeeld (vragend, smachtend?). Dat we nu beter weten waar we naar moeten kijken, hebben wij mede te danken aan kunsthistoricus Eddy de Jongh. Diens baanbrekende tentoonstelling Tot lering en vermaak: betekenissen van de Hollandse genrevoorstellingen uit de zeventiende eeuw uit 1976 in het Rijksmuseum liet zien dat achter de grap meestal een moralistische wijsheid schuilging. Hiermee valt het genrestuk te vergelijken met de sitcoms die we tegenwoordig op tv zien. Door expliciet te laten zien wat zondig en verwerpelijk was, toonde het genrestuk impliciet wat zedig en fatsoenlijk was. Tegelijkertijd buitten schilders in de zeventiende eeuw dit principe graag uit. Het vrouwelijke personage in Gerard ter Borchs Een heer die een dame laat drinken heeft een nogal diep decolleté waarin iedere vorm van moraliteit verdwijnt. Zijzelf en niet haar zondig gedrag zal de mannelijke aanschouwers vermoedelijk het meest bijblijven. Overigens is ook dit weer geheel in lijn met de moderne sitcom: Ter Borchs zondige dame is als het verleidelijke buurmeisje Penny uit The Big Bang Theory.

two girls one cup
‘Two girls, one drink’: wie het pad van de tijd in tegengestelde richting bewandelt, komt de verrassende conclusie dat het personage Penny Hofstadter bijzonder veel gemeen heeft met de zeventiende-eeuwse dame in Gerard ter Borchs’ schilderij Een heer die een dame laat drinken (c. 1659-59).

 

Voor de hedendaagse liefhebber van al dit soort dubbelzinnigheid is de tentoonstelling Hollanders in Huis: Vermeer en tijdgenoten uit de Britse Royal Collection zeer de moeite waard. De titel alleen al is een driedubbele verwijzing. Normaliter maken de schilderijen deel uit van de Britse koninklijke collectie, maar voor deze tentoonstelling hebben zij tijdelijk onderdak gevonden in het Mauritshuis. Daarnaast worden de meeste van deze schilderijen ook wel interieurstukken genoemd. Het merendeel van de voorstellingen speelt zich namelijk af binnenin een boerderij, kroeg of herenhuis uit de zeventiende eeuw. De aankleding van dit interieur is daarbij net zo belangrijk als de figuren die zich in de binnenruimte bevinden. Dit komt het beste tot uiting in de bijzonder gedetailleerde interieurstukken van de Leidse fijnschilders die op deze tentoonstelling aanwezig zijn. Bijvoorbeeld bij ‘De verwaarloosde luit’ van Willem van Mieris waar iedere nerf in het hout van het muziekinstrument zichtbaar is. De luit leunt nutteloos tegen de benen van een dame. Gehuld in een schitterende jurk van zilverachtig satijn snuffelt zij aan haar glas met wijn. Dat haar hoofd naar heel iets anders staat dan muziek blijkt uit de oesters die voor haar op tafel liggen. In de zeventiende eeuw stonden die bekend als een lustopwekkend middel bij uitstek.

405543
De luit leunt nutteloos tegen de benen van de dame in Willem van Mieris’ schilderij de ‘De verwaarloosde luit’ (c. 1710). Dat haar hoofd naar heel iets anders staat dan muziek blijkt uit de oesters die voor haar op tafel liggen.

Geschilderde klanken

Dat er ook Hollandse interieurstukken waren met een meer onschuldige inhoud, wordt duidelijk in  Dame aan het virginaal met een heer van Johannes Vermeer. Vrij pontificaal opgesteld is dit het best bekeken schilderij van de tentoonstelling. Nu heeft dit uiteraard te maken met de postuum verkregen roem van Vermeer. Maar ook door de intrigerende weergave van het  daglicht verdient dit schilderij alle aandacht. Als meester van het geschilderde licht toont Vermeer ons hoe in het schemer van een Hollandse huiskamer zon en schaduw een tango dansen. Sommige van de vloertegels lichten wit op dankzij de spaarzame zonnestralen die door de glas-in-loodramen op het marmer vallen. Van de andere tegels oogt het marmer grauw omdat zij buiten bereik van het zonlicht blijven. De monochrome tegels zijn daarmee als de toetsen van het virginaal, de vroegste variant van het klavecimbel, waarachter de dame in Vermeers schilderij zit. Naast haar staat een man die met één arm op het virginaal leunt terwijl zij de toetsen beroert. Er zijn geen opzichtige, smachtende blikken. Net zo als bij poëzie het zwijgen soms spreekt, klinkt in het schilderij van Vermeer de stilte door. De muziek die wij enkel kunnen zien en niet horen, staat symbool voor de liefdevolle harmonie tussen de virginaalspeelster en haar bewonderaar. Het is een ongrijpbare subtiliteit die daarmee misschien wel het meest treffend is voor de verborgen symboliek van het Hollandse interieurstuk.

12779_lady_at_the_virginals_with_gentleman_by_johannes_vermeer
Net zo als bij poëzie het zwijgen soms spreekt, klinkt in Vermeers schilderij Dame aan het virginaal met een heer de stilte. De muziek die wij enkel kunnen zien en niet horen, staat symbool voor de liefdevolle harmonie tussen de virginaalspeelster en haar mannelijke bewonderaar.

 

De tentoonstelling Hollanders in Huis: Vermeer en tijdgenoten uit de Britse Royal Collection loopt nog t/m 5 februari in het Mauritshuis.