De Oekraïense Spiegel: ‘Onafhankelijkheidsdag’

Afgelopen april was er in Nederland het veelbesproken referendum waarbij de kiezers zich uitspraken tegen het EU-associatieverdrag met Oekraïne. Maar waarom dan eigenlijk? Fotograaf en journalist Jeroen Lesuis werd nieuwsgierig naar de Oekraïens-Nederlandse verhoudingen en besloot daarom deze zomer een bezoek te brengen aan het Oost-Europese land. Dit levert nu de artikelenreeks ‘De Oekraïense Spiegel’ op. Te beginnen met deel 1: een fotoreportage en beschouwing over de Oekraïense Onafhankelijkheidsdag.  

Het was puur toeval dat mijn bezoek aan Oekraïne samenviel met de Oekraïense Onafhankelijkheidsdag. Het was niet mijn bedoeling om voor deze dag speciaal naar het land af te reizen. Maar toen de 24e van augustus eenmaal aanbrak, bracht mijn nieuwsgierigheid me tegen het einde van de ochtend naar het Maidan-plein. Het plein waar tijdens de nog jonge geschiedenis van Oekraïne al zoveel is gebeurd: van de hoopvolle Oranjerevolutie in 2004 tot de in een bloedbad uitmondende protesten tegen president Janoekovytsj in 2014.

De laatste gebeurtenissen leiden uiteindelijk tot het aftreden en vlucht naar Rusland van de president die weigerde het associatieverdrag met de EU te tekenen. Maar de vonken op het Maidan-plein zorgen er ook voor dat de rest van Oekraïne in brand komt te staan. Rusland dat de Krim annexeert en separatisten in de oostelijke provincies die zich, met behulp van Russische troepen, willen afscheiden van Oekraïne. Het leidt tot een (burger)oorlog waar Nederland van opschrikt als op die noodlottige 17 juli 2014 vlucht MH17 in de buurt van Donetsk wordt neergehaald.

‘Slava Ukrayini! Heroyam slava!’

Als ik op Onafhankelijkheidsdag eenmaal ben aangekomen op het Maidan-plein is de militaire parade net voorbij. Oneffenheden in het wegdek van de hoofdstraat van Kiev lijken het bewijs te vormen dat hier zojuist zo’n tweehonderd legervoertuigen (jeeps, tanks, raketwagens, etc.) zijn gepasseerd.

Wat nu op het punt staat te beginnen is de optocht ter nagedachtenis van de gesneuvelde militairen aan het oostfront van Oekraïne. Ik sluit mij aan bij de stoet. Samen met andere journalisten, fotografen, luidruchtige soldaten, meisjes in bloemenjurken en moeders met portretten van hun overleden zoons in hun handen loop ik van de hoofdstraat naar de heuvel waarop zich het parlementsgebouw bevindt.

Zij aan zij lopen we maar tegelijkertijd ervaar ik een duidelijke afstand tussen mijzelf en de menigte. Als ik een moeder zie met een foto van haar zoon die glimlachend een raketwerper op zijn schouder draagt, voel ik medelijden met haar vanwege haar verlies. Maar de glimlachende zoon met raketwerper verwijt ik dat hij op deze foto oorlog als een spelletje lijkt op te vatten. Een spelletje dat hij met zijn leven betaalde maar heeft hij ooit enig idee gehad waarvoor hij vocht?

De ‘Slava Ukrayini! Heroyam slava!’-kreten (‘Leve Oekraïne! Leve de helden!’) die de meelopende militairen om de zoveel tijd schreeuwen en door de menigte worden overgenomen, komen op mij over als potsierlijke uitingen veroorzaakt door stijgende testosteronspiegels.

Maar dan klinkt ergens voor in de stoet een stem die een lied zingt. Een melancholische melodie die over de tientallen hoofden langzaam mijn kant op komt. Steeds luider wordt zij naar mate zij nadert, totdat ik mij opeens in een mensenmassa bevind die uit volle borst dit lied zingt. Luidkeels lijkt het uit één keel te komen.

Ik spreek geen Oekraïens of Russisch en kan de tekst dus niet verstaan maar toch raakt het lied me. Het is de melancholie in de stemmen die ik om me heen hoor die me meer doet voelen voor wat er om mij heen gebeurt. Soldaten dragen zonnebloemen in hun handen en moeders foto’s van hun gesneuvelde zonen. Deze foto’s zijn niet alleen ter nagedachtenis, ze vormen ook een getuigenis van Oekraïne’s worsteling met haar eigen onafhankelijkheid.

Of de oorlog voor de jongen met de raketwerper nu wel of geen spel was, met deze oorlog is de inzet de toekomst van Oekraïne. ‘Slava Ukrayini!’ klinkt niet langer als een potsierlijke kreet maar als uiting van onafhankelijkheid, vrijheid en trots.

IMG-20160824-WA0019

Ondanks alles geloven in Oekraïne

Het hier bovenstaand beschreven moment was het moment waarop ik mijn smartphone erbij pakte om foto’s te maken. Omdat ik inmiddels gegrepen was door de aanwezigheid van de mensenmassa op het Maidan-plein. De mensen met wie ik in de stoet liep waren hier niet zoals ik uit simpele nieuwsgierigheid, nee, hun aanwezigheid op het plein ging veel dieper en kon je zien als een politieke daad die zij noodzakelijk achtten.

De blauwgele vlaggen die zij met zich meedroegen zijn niet zomaar vlaggen. Toen de Sovjet-Unie uiteenviel, verkreeg Oekraïne op 24 augustus 1991 haar onafhankelijkheid… maar nog niet zijn vlag. De eerste president van de nieuwe republiek, Leonid Kravtsjoek, vond het noodzakelijk dat zijn land een nationale vlag kreeg maar het kostte hem veel moeite om dit symbool goedgekeurd te krijgen door het parlement. Daar nog veel politici uit het Sovjet-tijdperk in, die tegen stemden.

Maar ook zij konden niet voorkomen dat op deze Onafhankelijkheidsdag op het Maidan-plan het blauwgeel van Oekraïne (blauw voor de lucht, geel voor de graanvelden) trots afstak tegen een grijs wolkendek.

IMG-20160824-WA0021

Het Oekraïne waarmee de EU in juni 2014 een associatieverdrag sloot is nog een jong land, waar momenteel verschrikkelijk veel op afkomt. Het probeert zich verder te ontworstelen uit de klauwen van de Russische beer maar ziet zich tegelijkertijd geconfronteerd met oostelijke provincies die zich willen afscheiden.

Oekraïne als natiestaat is net een kind dat moet leren door vallen en opstaan. Maar de vraag is of het land hiervoor wel genoeg kansen en tijd krijgt. Met een opkomst van net boven de kiesdrempel (32,3 procent) lieten Nederlandse kiezers afgelopen april de regering weten dat zij het associatieverdrag niet zien zitten. Van de kiezers was 61 procent tegen het verdrag en 38,2 procent voor. De vraag is nu of de overheid deze referendumuitslag zal honoreren en haar goedkeuring van het associatieverdrag zal intrekken, als enige van de Europese lidstaten.

Een van de argumenten tegen het associatieverdrag is dat het onverstandig is om als EU innigere betrekkingen te vormen met een politiek instabiel land als Oekraïne. Maar wat betekent ‘politiek instabiel’ precies in de context van de stoet op het Maidan-plein? Een mensenmassa met huilende moeders, schreeuwende soldaten en tientallen blauwgele vlaggen: je kunt het een uiting vinden van volkshysterie en van de extreme situatie waarin Oekraïne zich momenteel bevindt. Maar je kunt je ook afvragen waarom deze mensen zich zo uiten. Dat is volgens mij, van wat ik aanschouwde op het Maidan-plein, omdat deze mensen alles over hebben voor de toekomst van hun land. Zij steunen het nog jonge Oekraïne dat momenteel vecht voor haar voortbestaan als natiestaat. Hopelijk brengen mijn foto’s deze strijdvaardigheid over.

One thought on “De Oekraïense Spiegel: ‘Onafhankelijkheidsdag’

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *