De Oekraïense Spiegel: ‘Corruptie’

Afgelopen april was er in Nederland het veelbesproken referendum waarbij de kiezers zich uitspraken tegen het EU-associatieverdrag met Oekraïne. Maar waarom dan eigenlijk? Journalist Jeroen Lesuis werd nieuwsgierig naar de Oekraïens-Nederlandse verhoudingen en besloot daarom deze zomer een bezoek te brengen aan het Oost-Europese land. Dit levert nu de artikelenreeks ‘De Oekraïense Spiegel’ op. Hier is deel drie: ‘Corruptie’. 

Een van de argumenten tegen het associatieverdrag van de EU met Oekraïne is dat Brussel niet zou moeten samenwerken met een land zo corrupt als Oekraïne. Om dit laatste punt kun je niet heen: in Oekraïne is de corruptie bijzonder groot. Op de Transparency International Corruption Perceptions Index eindigde Oekraïne in 2015 als 130e van de 167 landen. Oekraïne is daarmee het meest corrupte land van Europa en valt wat betreft score te vergelijken met landen als Iran en Nicaragua.

Als hoofdoorzaken van de corruptie in het Oost-Europese land worden genoemd een zwak juridisch systeem, een alles controlerende maar non-transparante overheid met nauwe banden met de zakenwereld en een zwakke burgermaatschappij. Sommige experts stellen ook dat westerse donaties en leningen de Oekraïense corruptie alleen maar in de hand werken in plaats van het te bestrijden. Daarnaast is corruptie een diepgeworteld cultureel probleem. Oekraïense burgers zijn het gewend om steekpenningen te betalen voor publieke diensten. Het is de manier om dingen voor elkaar te krijgen.

Tegelijkertijd is Oekraïne vanaf 2014 onder president Porosjenko de strijd aangegaan met de corruptie. In een rapport van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling uit 2015 valt te lezen hoe Oekraïne internationaal wil samenwerken voor de bestrijding van de corruptie en dat zij hiervoor nieuwe, vergaande wetgeving zal implementeren.

Bijvoorbeeld op het gebied van, zoals dat juridisch wordt geformuleerd, passieve omkoping. Voor juli 2011 was het niet strafbaar als ambtenaar om een steekpenning te ontvangen van een burger niet in de vorm van geld maar als een belofte of aanbod. In juli 2011 introduceerde Oekraïne nieuwe anti-corruptiewetgeving maar passieve omkoping was nog steeds niet strafbaar. Pas met de in mei 2013 geïntroduceerde wetgeving kwam er op passieve omkoping een boete te staan of een werkstraf van 1-2 jaar. De wetten van juni 2014 breidde het aantal strafopties vervolgens fors uit met gevangenisstraffen van 2-4 jaar, confiscatie van goederen en de straf dat de veroordeelde bepaalde (overheids)functies voor maximaal 3 jaar niet mag uitvoeren.

Naamloos2
De Transparency International Corruption Perceptions Index 2015 met daarop het roodgekleurde Oekraïne.

Maar is Oekraïne anno 2016 nu een minder corrupt land? Nee, dat is het zeker niet. De 130e plek op de eerder genoemde corruptielijst betekent dat Oekraïne de afgelopen jaren alleen maar verder is gezakt. In 2007 nam zij nog de 118e plaats in. Natuurlijk heeft nieuwe wetgeving tijd nodig om geworteld te raken maar de vraag is of deze wetgeving op kan boksen tegen een zeer diepgeworteld probleem.

De huidige anti-corruptiewetgeving zag haar geboorte onder president Porosjenko. De strijd tegen de steekpenningen is een van zijn stokpaardjes. Bij zijn aanstelling beloofde Porosjenko zijn miljoenenonderneming, de Roshen snoep- en chocoladewinkels, te verkopen om zo belangenverstrengeling te voorkomen. Maar pijnlijk voor de president waren de dit jaar verschenen Panama Papers. Hierin staat beschreven hoe Porosjenko in 2014 toen Oekraïne zich middenin een oorlog en economische crisis bevond, nu nog steeds uiteraard, zijn onderneming naar de Britse Maagdeneilanden verhuisde om zo zijn ‘chocoladegeld’ weg te sluizen. Want via een ingewikkelde constructie was de president nog steeds eigenaar van Roshen.

Misschien nog wel somberder stemt het strafproces dat in mei 2014 werd geopend tegen ex-president Janoekovitsj en andere leden van zijn corrupte regime. Deze augustus sprak Transparency International haar zorgen uit over deze zaak. De openbare aanklager heeft nog altijd niet kunnen vaststellen welke strafbare feiten precies zijn gepleegd door de verdachten. De corruptiezaak is zo groot en complex dat de openbare aanklager waarschijnlijk in tijdnood komt om zijn zaak voor de rechter te brengen. Het is symbolisch voor de Oekraïense corruptie. Met opvallende reclameborden die de Oekraïense burgers wijzen op een corruptiemeldpunt kun je geen mentaliteit veranderen die sinds de Sovjet-Unie is ingeburgerd.

IMG_20160831_142718
Een overheidsadvertentie die de burgers wijst op een corruptiemeldpunt.

 

Wanneer de corruptie heel dichtbij komt

Als journalist uit een minder corrupt land – Nederland staat gedeeld 5e met Noorwegen op de eerder genoemde corruptielijst – is het fascinerend om zelf de Oekraïense corruptie mee te maken. Bovenstaande spraakmakende corruptiezaken zijn grootschalig en spelen zich af op regeringsniveau, maar zij zijn niet los te zien van de samenleving in zijn geheel. De corruptie gaat hier verder dan de eerste de beste taxichauffeur die voor de rit tussen Borispol Airport en het hotel in Kiev een veel te hoge prijs rekent. De Oekraïense corruptie is een systeem op zichzelf.

Het schrikbeeld van een systematische vorm van corruptie lijkt ver weg voor de Nederlandse samenleving. Desalniettemin is het van cruciaal belang om de Oekraïense corruptie te bestuderen. Om er zo meer over te leren en om ons er voor te behoeden. Je wilt namelijk niet leven in een land waar corruptie aan de orde van de dag is. Dit is mij zeer duidelijk geworden nadat ik de 26-jarige Tanya Stretovitsj ontmoette. Deze Oekraïense vertelde mij de volgende drie bijzondere verhalen van hoe de corruptie haar leven en dat van haar familie en nabije omgeving continue beïnvloedt.

 1. Het ministeriedepartement dat van naam veranderde

Momenteel is Tanya verwikkeld in een rechtszaak die ze zelf heeft aangespannen tegen het Oekraïense Ministerie van Educatie en Wetenschappen. Van april 2015 tot januari 2016 was zij werkzaam op dit ministerie. Hier beheerde zij de portefeuille ‘Internationale Educatieprojecten en Samenwerking met Internationale Organisaties’. Om deze positie te verkrijgen moest Tanya een intensief sollicitatie- en keuringstraject doorlopen. “Simpelweg een goed CV kunnen overleggen was niet genoeg”, vertelt Tanya. “Ik moest een aantal examens afleggen en zelfs röntgenfoto’s laten maken om te bewijzen dat ik een gezond persoon ben.” De kosten van dit traject, die een derde van het Oekraïense minimumloon bedroegen, waren voor haar eigen rekening.

Voor Tanya was het prestigieus en waardevol werk dat zij uitvoerde op het ministerie. Helaas eindigde haar dienstverband al naar negen maanden. Ze kreeg te horen dat haar positie werd opgeheven binnen het ministerie. Voor Tanya restte niets anders dan haar spullen te pakken. Maar een tijdje na haar ontslag kwam Tanya ter ore dat er inmiddels een nieuwe positie binnen het ministerie is gecreëerd. “Wil je weten wat de naam is van de nieuwe portefeuille? ‘Internationale Educatieprojecten’. Ze hebben een deel van de naam geschrapt maar het werk is gewoon hetzelfde gebleven. Ik had nooit ontslagen hoeven te worden.”

Volgens Tanya is de zogenaamde positieverandering gedaan om haar op een goedkope manier te kunnen vervangen. Via deze constructie hoefde het ministerie niet Tanya’s contract af te kopen voor de termijnen dat het nog doorliep. Tanya denkt ook dat ze geslachtofferd is omdat ze niet over de juiste connecties beschikte binnen het ministerie. Aan haar educatie kon het niet liggen. Met een graad in accounting, Engels en rechten was zij een van de best gekwalificeerde werknemers binnen het ministeriedepartement.

“Maar als je werkt voor de Oekraïense overheid dan is het cruciaal om over de juiste contacten te beschikken”, verklaart Tanya. “Ik heb letterlijk gehoord hoe in het kantoor van mijn baas de leidinggevenden van andere departementen binnenkwamen om aan te geven dat ze graag wilden dat hun persoon een plaats zou krijgen op mijn departement. Een van deze personen heeft uiteindelijk mijn plek ingepikt.”

Waar medewerkers van buitenaf net als Tanya een intensief sollicitatieproces moeten doorlopen, daar kunnen Oekraïense ambtenaren binnen het ministerie, zeker degenen die hoog in de hiërarchie staan, soepel van de ene positie naar de andere doorschuiven.

Haar voormalig leidinggevende binnen het ministerie was volgens Tanya ook niet bepaald brandschoon. Nog maar vierentwintig jaar jong schopte zij het al tot departementshoofd. Normaal gesproken is dit een positie die minimaal vijf jaar ervaring als leidinggevende vereist. Tenzij je over de juiste connecties beschikt binnen het ministerie. Tanya’s baas was assistent geweest van Serhiy Kvit, de vorige Minister van Onderwijs. Waar medewerkers van buitenaf net als Tanya een intensief sollicitatieproces moeten doorlopen, daar kunnen ambtenaren binnen het ministerie, zeker degenen die hoog in de hiërarchie staan, soepel van de ene positie naar de andere doorschuiven.

Saillant detail is overigens dat Tanya’s ex-baas aan de Universiteit van Maastricht heeft gestudeerd. Tanya beklaagt zich hierover. “Ze krijgt de kans om in Nederland een goede studie te volgen en nu is ze terug in Oekraïne en doet ze al deze illegale dingen.”

Door bovenstaand verhaal van Tanya begin je een idee te krijgen waarom Oekraïne plaats honderddertig inneemt op de corruptieranglijst. Binnen de overheid lijkt met twee maten te worden gemeten. Voor Tanya is er een streng selectieproces waarbij de kosten voor eigen rekening zijn. Maar voor haar leidinggevende gold dit proces niet. Zij kon leidinggevende worden van een departement via haar connecties binnen het Ministerie van Educatie en Wetenschap, om vervolgens Tanya onterecht te ontslaan. Tot deze conclusie is de Oekraïense arbeidsinspectie inmiddels ook gekomen. In plaats van te worden ontslagen had Tanya na de opheffing van haar functie een andere plek aangeboden moeten krijgen.

Juridisch gezien sta ik sterk maar zal de dienstdoende rechter dat ook zijn? Wat als het ministerie hem of haar probeert om te kopen? Het is toch absurd dat ik mij als burger hierover zorgen moet maken?”

Het rapport van de arbeidsinspectie vormt het belangrijkste bewijsstuk in de rechtszaak die Tanya nu tegen haar voormalig werkgever heeft aangespannen. Met deze zaak, die ze als ze jurist zelf voorbereidt, hoopt Tanya het achterstallig loon te krijgen waar ze nog recht op zou hebben. Daarnaast is het voor haar een principiële kwestie. Het is haar persoonlijk verzet tegen de Oekraïense corruptie.

De uitspraak vindt januari volgend jaar plaats. Wat haar kansen zijn op succes in deze rechtszaak vindt Tanya lastig om aan te geven. “Ik weet een en ander af van dit type rechtszaken en ik heb mijzelf grondig voorbereid. Maar dat betekent niet dat ik honderd procent zeker ben van mijn zaak. Juridisch gezien sta ik sterk maar zal de dienstdoende rechter dat ook zijn? Wat als het ministerie hem of haar probeert om te kopen? Al denk ik dat deze zaak te klein voor hen is om hiervoor hun budget aan te verspillen. Maar het is toch absurd dat ik mij als burger hierover zorgen moet maken?”

Volgend jaar januari volgt de uitspraak in Tanya’s rechtszaak.

2. De oorlogsheld die fraudeur werd

De telefoon gaat eerst enkele malen over maar dan heeft Tanya haar neef aan de lijn. “Pryvit Oleg, ik bel met slecht nieuws: ze hebben je naam gebruikt.” Wat blijkt? Een tijdje terug kwam Tanya per toeval tot de ontdekking dat er volgens de Oekraïense Kamer van Koophandel een bedrijf geregistreerd stond op naam van haar neef. Maar Oleg is helemaal geen ondernemer. Hij is in Oekraïne een relatief bekende oud-soldaat, bijgenaamd ‘de Egel’, die geroemd werd om zijn verdiensten als  verkenner aan het oostfront. Iemand anders heeft een bedrijf op zijn naam gezet, zonder waarschijnlijk door te hebben dat het hier een oorlogsheld betrof.

Volgens Tanya komt dit regelmatig voor in Oekraïne: het opgeven van een valse naam voor een dubieus bedrijfje. Ze heeft Olegs onderneming opgezocht en volgens haar gaat het hier om een uitzendbureau waarvan er veel zijn in Oekraïne. Na ontvangt van een bepaalde som geld belooft het uitzendbureau werk te gaan zoeken voor haar klant. Het enige wat de klant echter voor dit geld krijgt terug gemaild, is een handjevol vacatures die hij of zij ook zelf had kunnen googelen. Van het uitzendbureau hoort de klant daarna niets meer.

Aan de andere kant van de lijn haalt Oleg er zijn schouders over op. Het maakt hem niets uit dat zo’n bureau op zijn naam staat. Belangrijker voor hem nu is of hij wat geld van Tanya kan lenen. Hij zit krap bij kas.

1403816648_2_001
Tanya haar neef Oleg die als verkenner voor het Oekraïense leger aan het oostfront heeft gediend en die voor zijn militaire daden is geëerd.

3. De medische test waar bloed aankleeft

Het volgende verhaal is het meest schrijnende dat Tanya mij heeft verteld. Als disclaimer moet ik er direct bij zeggen dat het onmogelijk was voor mij om dit verhaal volledig te verifiëren. Tegelijkertijd acht ik Tanya betrouwbaar als bron. De jongen om wie dit verhaal draait, kent zij goed omdat hij vlak bij haar oma woonde. Tanya’s broertje ging een tijdlang om met deze jongen. Daarnaast was de moeder van de jongen, die een cruciale rol vervult in dit verhaal, docent op de basisschool waarvan Tanya’s oma de oprichter en voormalig rector is. De rector onder wie de moeder werkte, was de opvolger van Tanya’s oma en via haar kent Tanya’s oma de geschiedenis van de jongen. Tanya heeft deze geschiedenis weer van haar oma.

Wat is nu het verhaal van de dorpsjongen? Die had ze, zo vertelt Tanya, niet helemaal op een rijtje. “Ik herinner me nog die keer van de dorpspicknick. Deze vond in de buitenlucht plaats, dus als je moest plassen dan ging je van tafel om op zoek te gaan een boom verderop. Maar die ene jongen deed het anders. Hij stond op van de houten bank, draaide zich om en begon dan doodleuk te plassen.” Tanya vertelt ook dat de jongen nogal agressief kon zijn. Zijn eigen broer heeft hij in de kroeg weleens met de dood bedreigd.

In Oekraïne is het gebruikelijk dat de dokter eens in de zoveel tijd langskomt op de basisschool om de kinderen te onderwerpen aan een medische test. Dit gebeurde ook bij de jongen van dit verhaal en volgens Tanya zou de test hebben moeten uitwijzen dat de jongen serieuze gedragsproblemen kende. Dit zou betekenen dat de jongen van de dorpsschool gehaald moest worden om geplaatst te worden op een speciale school. “Maar na de medische test zat de jongen nog steeds op de dorpsschool”, legt Tanya uit. “Volgens mijn oma heeft de jongen zijn moeder de test gesaboteerd. Als docent van de school heeft zij op de een of andere manier haar invloed uitgeoefend.  Wellicht dat ze de dokter heeft weten om te praten of om te kopen. Of heeft ze de testresultaten verduisterd. Uit angst dat haar zoon voor de rest van zijn leven een etiket opgeplakt zou krijgen.”

De medische test kon een belangrijk moment zijn geweest in het leven van de jongen. Met de testresultaten had hij wellicht toegang kunnen krijgen psychiatrische zorg. Maar dit gebeurde niet. In plaats daarvan bleef de jongen zijn normale leven leiden in het dorp waar hij door zijn gedrag als abnormaal bekend stond.

De medische test kon een belangrijk moment zijn geweest in het leven van de jongen. Met de testresultaten had hij wellicht toegang kunnen krijgen psychiatrische zorg. Maar dit gebeurde niet.

Toen brak die fatale dag aan. De jongen was inmiddels zeventien jaar toen hij met een vriend ging kamperen in de nabijgelegen bossen. De twee kregen ruzie tijdens het houthakken. In het rechtbankverslag staat geschreven dat de jongen vervolgens uithaalde met zijn hakbijl. Hij raakt het hoofd van zijn vriend die op de grond neerviel.  Daarna hakte de jongen met zijn bijl nog een aantal keer in op zijn vriend. Diens hersenen werden tot pulp geslagen. Het slachtoffer stierf ter plekke.

De jongen werd naar de jeugdgevangenis gestuurd. Na vrijlating keerde hij terug naar het dorp waar hij nu als paria woont. Wat als destijds zijn medische testresultaten nu wel waren geopenbaard in plaats van verduisterd, dat is de vraag die voor eeuwig als een vloek in het dorp zal voortleven. Als een hardnekkig spook dat zich nooit lijkt te laten verjagen, ondanks al het bloed. Het gezicht van de Oekraïense corruptie blijft duister.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *