Dit blijft er over van het Oekraïneverdrag als Nederland niet akkoord gaat

Mark Rutte met de Oekraïense president Porosjenko. Foto: The Council of the European Union

Een ultieme poging deed Mark Rutte afgelopen vrijdag: hij deed een beroep op het landsbelang, en riep op om hem te steunen in zijn zoektocht naar een oplossing rond het associatieverdrag tussen Oekraïne en de EU. Het lijkt er op dat die steun er niet gaat komen. Wat blijft er dan nog van over?

Rutte deed de afgelopen dagen een poging om het akkoord, dat in april werd afgewezen in een referendum, alsnog te redden. Hij wil ‘recht doen’ aan de zorgen van de nee-stemmers, door bijvoorbeeld in het verdrag op te laten nemen dat het geen opstapje is naar een EU-lidmaatschap. Ook wil hij voor Nederland een opt-out op militaire samenwerking regelen.

Maar in Brussel wil niemand zaken doen zolang hij niet kan garanderen dat hij niet voldoende politieke steun in Nederland heeft. Dat probleem ligt voornamelijk in de Eerste Kamer, waar het kabinet geen meerderheid heeft. De senatoren willen echter dat Rutte eerst met een onderhandelingsresultaat komt, en dan pas over het verdrag stemmen.

Lees ook: Rutte in spagaat over Oekraïneverdrag: Brussel ziet opt-out niet zitten maar biedt andere uitweg

Vacuümbom in Aleppo

Vrijdag kwam Rutte met een “een cri de coeur”: “Dit is groter dan Nederland alleen”, aldus de premier. Hij zei dat het afwijzen van het verdrag een cadeau voor de Russische president Vladimir Poetin zou zijn.

“Weet u wat een vacuümbom is?”, vroeg Rutte op de persconferentie. “Dat wil zeggen dat je een vocht in de lucht verspreid, dat steek je aan, en dat leidt ertoe dat de zuurstof wordt weggezogen, ook uit de longen van mensen. Op dit moment worden zulke bommen in Aleppo toegepast.”

“Er zitten op dit moment in Aleppo burgers te schuilen in kelders, mannen, vrouwen, kinderen. En er worden dieptebommen gebruikt, die normaal gesproken worden ingezet om bunkers te vernietigen, om mensen uit die schuilplaatsen te bombarderen. De EU moet eensgezind zijn tegen landen die dit doen. Tegen Assad, maar ook tegen Rusland. (…) Als Nederland het associatieverdrag afwijst, is de eensgezindheid op dat punt gebroken.”

Dat Rutte een verband legt tussen het associatieakkoord en Aleppo is opvallend. Toen de Oekraïense president Porosjenko het neerhalen van MH17 en het verdrag aan elkaar koppelde, stelde Rutte juist dat die dossiers uit elkaar gehouden moeten worden.

Twee opties zonder Nederland

Het tekent hoe pessimistisch Rutte is over de kansen op een deal over het associatieakkoord. Het lijkt er dus op dat Nederland het verdrag niet kan ratificeren.

Het associatieakkoord is dan van de baan: daar moeten alle EU-leden mee instemmen. Een deel van het akkoord is al in werking getreden, maar ook dat moet dan opgeschort worden: dat gebeurde met in het achterhoofd dat iedereen waarschijnlijk wel zou instemmen met het akkoord, maar nu dat niet gebeurt is de grond daar onder weggeslagen.

Dat wil niet zeggen dat ook de inhoud van het akkoord op losse schroeven staat. De EU heeft nog twee opties om het akkoord toch te redden.

De eerste optie is om alle passages over handel in een los verdrag te gieten. De EU heeft de bevoegdheid om zelf handelsverdragen te sluiten – daar hoeven de individuele lidstaten niet mee in te stemmen.

Dat de Belgen CETA, het handelsverdrag met Canada, konden tegenhouden, was omdat de EU zelf heeft besloten dat ook de lidstaten moesten instemmen. Op die manier wilde Brussel draagvlak kweken. De EU had de lidstaten ook mogen negeren.

Als Brussel besluit dat ook met het Oekraïneverdrag te doen, dan blijft het grootste deel van het verdrag bestaan: van de 323 pagina’s van het akkoord gaan er 306 over handel. De andere passages, bijvoorbeeld die over militaire samenwerking, worden dan geschrapt.

Een andere mogelijkheid is dat de 27 lidstaten die wel akkoord zijn met het verdrag, het akkoord buiten de EU om sluiten. Oekraïne heeft dan alsnog een verdrag met de EU-lidstaten – uitgezonderd Nederland. Maar het is strikt genomen dan geen associatieverdrag meer.