Zo verschoven de ‘Nederlandse’ grenzen

‘Nederland’ bestaat eigenlijk pas sinds 1588, bij de oprichting van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Daarvoor hadden verschillende wereldrijken de macht over het grondgebied. Een kaartenserie: zo verschoven de grenzen van ‘Nederland’ (in Europa) in de afgelopen eeuwen.

.

58 voor Christus: Romeinse Rijk

Nederlandse grenzen

Voor de Romeinen in Nederland komen, bewonen de Kelten en Germaanse stammen het land. Romeinse troepen, onder leiding van Julius Caesar, hebben net Gallië – het huidige Frankrijk – veroverd (volledige Romeinse Rijk in foto-inzet). Ook het huidige Nederland willen ze graag onderwerpen, maar ze komen niet verder dan de Rijn. De Germaanse stammen die boven de rivier wonen, waaronder de Bataven, zijn te sterk en het gebied is te ruig om met een grote troepenmacht binnen te vallen. De Romeinen sluiten daar om een verbond met de Bataven en werpen een verdedigingslinie bij de Rijn op voor bescherming tegen andere stammen. Hoewel het Romeinse rijk in de eeuwen hierna ernstig verzwakt en uiteindelijk in tweeën wordt gebroken, blijft de grens tot aan het begin van de vijfde eeuw bestaan. Hierna weten Germaanse stammen door de linie heen te breken, omdat het verzwakte West-Romeinse rijk geen hulptroepen meer stuurt.

458: Frankische Rijk

Nederland Frankische Rijk

Niet lang na de val van het West-Romeinse Rijk wordt het Nederlandse grondgebied onderworpen in een nieuw groot Europees rijk: de Franken. Die bestaan uit oorspronkelijk Germaanse stammen, die de linie bij de Rijn weten te doorbreken. Binnen de kortste keren hebben ze het zuiden van Nederland in handen. De Friezen, die het huidige Zuid- en Noord-Holland, Friesland, Groningen en een stuk van het huidige aangrenzende Duitsland bewonen, worden pas eeuwen later bedwongen. Maar ook dan houdt de Friese stam een zekere vrijheid. Het Frankische rijk gaat uiteindelijk ten onder aan het gebrek aan leiderschap van de laatste heerser, Karel de Dikke. Hij krijgt het niet voor elkaar om de Noormannen buiten de grenzen te houden, verschillende regio’s kiezen daarom een nieuwe, eigen koning.

928: (Neder-)Lotharingen

Nederland LotharingenEen van de nieuwe heersers die wordt ‘gekozen’, is Karel de Eenvoudige. Hij heerst over Lotharingen, dat grofweg het huidige Nederland, België – exclusief het westelijke graafschap Vlaanderen – en een gedeelte van Noord-Frankrijk in beslag neemt. Het rijk is een tijdje zelfstandig, maar sluit zich al snel aan bij het Duitse Keizerrijk. Uiteindelijk splitst ook Lotharingen zich op, in Neder-Lotharingen, te zien op de kaart, en Opper-Lotharingen, het zuidelijke deel.

De invloed van Neder-Lotharingen heeft lang in de geschiedenis doorgewerkt: verschillende heersers doen een beroep op de geschiedenis van het rijk om haar eigen grenzen op te rekken. De rood-wit geblokte vlag van Brabant is het laatste aandenken aan het hertogdom.

1384: Bourgondische Nederlanden

Bourgondische NederlandenNa de val van Lotharingen komt het huidige Nederland in verschillende handen. Uiteindelijk komen via huwelijken en trouwerijen verschillende gewesten van de lage landen onder het gezag van Bourgondische hertogen, die onderdeel uitmaken van het Heilige Roomse Rijk (zie foto-inzet). De Bourgondiërs proberen de macht van de verschillende delen van het rijk naar zich toe te trekken. Dat mondt uit in verzetshaarden, die  bloedig worden neergeslagen. Het lukt Filips de Goede, een Bourgondische heerser, een centraal gezag op te zetten ondanks de heftige opstanden. Een belangrijk onderdeel is het opschorten van de hofraad; plaatselijke adel en geestelijken die de hertog adviseren. In plaats daarvan richt hij de Staten Generaal op, waar alle vertegenwoordigers van de provincies in één vergadering worden samengeroepen. Zo kan hij makkelijker zijn wil doordrukken.

De laatste hertog, Karel de Stoute, sneuvelt bij een slag waarin hij probeert een rijk te stichten dat van de Noordzee tot de Middellandse Zee zou reiken.

1482: Habsburgse Nederlanden

Habsburgse NederlandenNa de dood van Karel de Stoute komen de Nederlandse gewesten in handen van het Huis Habsburg, dat ook tot het Heilige Roomse Rijk (zie foto-inzet) hoort.

Daarna erven Spaanse heersers de Habsburgse troon. De eerste tien jaar van die Spaanse overheersing verlopen rustig. Maar de onderdrukking van de protestanten, die voornamelijk in het noorden van Nederland terrein winnen, is aanleiding voor oproer. Protestanten die zich onderdrukt voelen – en bovendien de beeldenverering van de katholieken verafschuwen – beginnen een beeldenstorm en vallen katholieke kerken binnen. Ook onder de Nederlandse adel begint het te rommelen: steeds meer macht wordt van hen afgenomen. De Spaanse generaal Alva wordt naar Nederland gestuurd om orde op zaken te stellen. Dat doet hij met harde hand. Nederlandse heersers, waaronder Willem van Oranje, vluchten daarom naar het buitenland. Daar verzamelen ze legers om de Nederlanden binnen te vallen. De eerste aanvallen mislukken, maar uiteindelijk lukt het een groot aantal steden terug te veroveren. Gewelddadige plunderingen over en weer volgen.

1579: Unie van Utrecht

Unie van UtrechtNa een reeks unies en verbonden tegen de Spanjaarden, wordt de Unie van Utrecht gesloten. Een aantal gewesten en steden besluiten samen te werken om de Spanjaarden te verdrijven. Maar de samenwerking gaat niet van harte en de adel is er niet over eens waar de oorlog nu om moet gaan: religie of de macht van de adel.

Als de Spanjaarden ook in conflict raken met de Fransen, worden Spaanse troepen uit de Nederlanden weggehaald. Het geeft de Unie wat lucht en ook de handel komt tot bloei. De steden groeien en nieuwe ondernemingen worden opgezet, waaronder de VOC.

Door de aantrekkende handel kunnen ook de legers worden versterkt, terwijl de Spanjaarden met grote schulden te kampen hebben. Uiteindelijk volgt een patstelling, wat tot een wapenstilstand leidt. Na 12 jaar valt Spanje Breda binnen, maar het sterk verzwakte Spanje wil al snel weer vredesbesprekingen. Door politieke verdeeldheid in de provinciën duurt het jaren voor de vrede er komt.

1588: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

Republiek der Zeven Verenigde NederlandenDe Unie van Utrecht wordt vaak gezien als het fundament voor de Nederlandse staat, maar het werd door niemand erkend. In 1588 verklaren de Zeven Verenigde Nederlanden zichzelf onafhankelijk, maar pas in 1648 wordt dat door Spanje geaccepteerd. Ook omringende landen erkennen dan pas officiëel de Republiek.

De jaren na de vrede verlopen erg voorspoedig. De handel overzee floreert en de Republiek krijgt een dominante economische positie. Ook in de wetenschap, filosofie en kunst staat de Republiek vooraan.

Dan valt concurrent Engeland Nederlandse handelsschepen aan om de eigen handel te beschermen. Als de Spanjaarden en Fransen zich met het conflict gaan bemoeien, komt de Republiek in een benarde positie. De oorlog belemmert de handel en er moet meer geld worden uitgegeven aan het landleger, waardoor Engeland overwicht op zee krijgt. Als de vrede wordt getekend, ontbindt Nederland verschillende legeronderdelen en draait men de geldkraan dicht. Ook de economie loopt spaak. Nederland verandert in een middelgrote speler op het wereldtoneel.

1815: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden

Verenigd Koninkrijk der NederlandenAls eind 18e eeuw in Amerika en Frankrijk revoluties uitbreken, gaat er een nieuwe ideologische golf door Europa heen. Aanhangers van het patriottisme pleiten voor meer vrijheid voor het volk. Als de revolutionaire Fransen in 1795 Nederland binnenvallen, worden ze enthousiast onthaald. Een nieuwe staat wordt gesticht onder bescherming van de Fransen. Maar die blijken niet erg betrouwbaar: ze verkopen de Nederlandse kolonieën. Uit onvrede over de Fransen ontstaan er algauw een aantal nieuwe Nederlandse staten, tot Napoleon het land binnenvalt.

Als jaren later de Fransen worden verslagen, besluit men op het Congres van Wenen dat er een machtsevenwicht in Europa moet komen. Het grondgebied van Nederland wordt daarom flink uitgebreid. De Nederlandse grenzen omvatten voortaan ook België en Luxemburg. De laatste behoort tot het koninkrijk, maar blijft wel een eigen staat.

De Belgen komen in opstand: zij zijn overwegend katholiek. De Walen spreken Frans, net als de Vlaamse adel. De revolutie leidt tot de afscheiding van België in 1830. Luxemburg blijft tot 1890 onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden.

Nu: Koninkrijk der Nederlanden

Koninkrijk der NederlandenNa de Belgische en Luxemburgse afscheiding, worden de grenzen van Nederland nog één keer overtreden: nazi-Duitsland bezet het land in 1940, vijf jaar later wordt Nederland bevrijd door de geallieerden.

Hoewel de grenzen van Nederland nog bestaan, worden ze niet meer gecontroleerd. Althans, niet de grensovergangen met Duitsland en België. In 1985 tekende Nederland het Verdrag van Schengen, waarin de grenzen binnen deze zone zijn opgeheven. Bij bijzondere omstandigheden zijn er wel grenscontroles. Zo wordt het verdrag met Duitsland tijdelijk opgeschort in 2006, omdat het land in dat jaar het WK voetbal organiseert en hooligans wil weren.

One thought on “Zo verschoven de ‘Nederlandse’ grenzen

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *