‘Gotta Catch ‘Em All’: hoe Frans Post in de zeventiende eeuw al Pokémon schilderde

In de tentoonstelling Frans Post. Dieren in Brazilië  staan de dit jaar ontdekte dierentekeningen centraal van de in de zeventiende eeuw actieve schilder Frans Post. De door Post in Brazilië getekende dieren blijken verbazingwekkend veel overeenkomsten te tonen met hun opgezette soortgenoten uit Naturalis en met de fictieve beestjes uit de Japanse Pokémon-reeks.

post-en-pokemon
Links het zesbandgordeldier getekend door Frans Post toen hij in Brazilië verbleef, rechts een Pokémonkaart met daarop de gordeldierachtige Sandshrew.

Op een van de zaalmuren staat met grote letters ‘Zoek het gordeldier’ geschreven. Heel veel moeite kost dit niet. Het wemelt van de gordeldieren in het werk van de Haarlemse schilder Frans Post (1612-1680). Zo zijn er de tekeningen van het zesbandgordeldier en het negenbandgordeldier die Post gemaakt zou hebben toen hij tussen 1637 en 1644 in de kolonie Nederlands-Brazilië verbleef. Voor korte tijd, van 1630 tot 1654, veroverde de West-Indische Compagnie een groot deel van het noordoosten van Brazilië op de Portugezen. Johan Maurits van Nassau-Siegen werd aangesteld als eerste gouverneur van Nederlands-Brazilië en hij nam een team van wetenschappers en schilders mee waaronder Frans Post. De dit jaar ontdekte groep van vierendertig dierentekeningen die Post in Brazilië maakte, zouden als voorstudies hebben gediend voor de schilderijen van Braziliaanse landschappen die de kunstenaar bij terugkomst in Nederland schilderde en waarmee hij naam voor zichzelf maakte. In deze schilderijen, waarvan er zes op de tentoonstelling hangen, zien we exotische beesten als het gordeldier of de miereneter verscholen tussen de donkergroene puntbladeren van de ananasplant.

Gordeldier gevonden dus en daarmee lijkt de uitdaging geschreven op de zaalmuur een simpel kinderspelletje. Aangevuurd door de ratelstem van tv-bioloog en kinderheld Freek Vonk op de audiotour zullen kinderen deze tentoonstelling wellicht ervaren als een Pokémon-safari. Want allicht denkt een kind dat is opgegroeid in het Pokémon-tijdperk bij het zien van een gordeldier: hey, dat beest lijkt op Sandshrew! Deze kinderlijke blik lijkt daarmee mijlenver af te staan van de hier als kunst tentoongestelde werken van Frans Post. Toch zijn er interessante parallellen te trekken tussen de hedendaagse fascinatie voor fictieve, in Japan bedachte wezentjes en de interesse die men in de zeventiende eeuw had voor flora en fauna van ver.

img_20161121_150455
Behalve schilderijen maken ook opgezette dieren zoals het negenbandgordeldier en het zesbandgordeldier deel uit van de tentoonstelling in het Rijksmuseum.

De gordeldieren, hagedissen en aapjes die we op de schilderijen van Post tegenkomen, bevolkten ook de kabinetten met zeldzaamheden die veel Hollandse edellieden in de zeventiende eeuw in hun huiskamers hadden staan. Waar in de eeuwen daarvoor exotische dieren en planten voornamelijk door wetenschappers werden bestudeerd, daar ging de adel zich in de zeventiende eeuw ook interesseren voor deze exotica. Hierbij leek niet zozeer de wetenschap maar het verzamelen op zich centraal te staan. De kabinetten vormden vaak een gevarieerd geheel: het schild van een zeeschildpad gevonden rond de kust van Brazilië kon gecombineerd worden met een stuk koraal van een rif in de Indische Oceaan. Hier zat wel degelijk een bepaalde systematiek achter, maar deze was vrij robuust en lang niet zo geavanceerd en wetenschappelijk als bijvoorbeeld de Systema Naturae (1758) van Linnaeus. Daarnaast is het de vraag hoeveel de verzamelaars afwisten van de vreemde dieren in hun kabinetten -de kennis over deze beesten was zeldzaam en beperkt- en of hun begrip van deze dieren niet in zekere zin ook fictief was. Voor een edelman kon het verzamelen enkel een prestigieuze en lucratieve hobby zijn die hem in staat stelde zich te spiegelen aan de elite. Zo verkocht Johan Maurits in 1679 een aantal van zijn door Frans Post geschilderde Braziliaanse landschappen aan niemand minder dan de Franse zonnekoning Louis XIV. Tegelijkertijd moet benadrukt worden dat Maurits door zijn avonturen in Brazilië zeer geïnteresseerd was in exotische flora en fauna en hier ook veel van afwist.

De gordeldieren, hagedissen en aapjes die we op de schilderijen van Post tegenkomen, bevolkten ook de kabinetten met zeldzaamheden die veel Hollandse edellieden in de zeventiende eeuw in hun huiskamers hadden staan.

In de tentoonstelling zelf wordt nauwelijks iets verteld over de exotica-hype onder zeventiende-eeuwse verzamelaars. Alles draait om de vierendertig tekeningen die conservator Alexander de Bruin dit jaar per toeval ontdekte tijdens het digitaal ontsluiten van het Noord-Haarlems Archief. Benadrukt wordt het hoge realistische gehalte van de geportretteerde dieren waardoor het zeer waarschijnlijk is dat Post deze dieren ter plekke in Brazilië heeft getekend. Dat door dit realisme de eeuwenoude tekeningen ook zeer uniek ogen, blijkt bijvoorbeeld uit het portret van het zesbandgordeldier. Met zwarte inkt en grafiet tekende Post de donkere lichaamslijnen van het gordeldier om vervolgens met fijne penseelstreken de gele schakeringen op het schild van het dier weer te geven. Dat Post een bijzonder scherp observator was, toont zich in de fijne haartjes die de kunstenaar op de kin en de oortjes van het gordeldier heeft aangebracht. Deze haartjes zaten ooit ook op de oren van het opgezette gordeldier uit het Naturalis Biodiversity Center. Het door Post getekende gordeldier verschilt daarmee niet veel van het opgezette exemplaar dat afkomstig is uit het Naturalis Biodiversity Center.

Het is interessant dat het Rijksmuseum ervoor heeft gekozen om de dierentekeningen van Post te vergelijken met de opgezette dieren uit Naturalis. Zeker omdat de tentoonstelling de biologische beschrijving van bijvoorbeeld de anatomie van het zesbandgordeldier koppelt aan de opmerkingen die zijn geschreven onder sommige tekeningen van Post, bijvoorbeeld dat het gordeldier naar kip smaakte (‘goet om te eeten en smaeckt gelijck een hoen’). Naast hun esthetische kwaliteiten geven de tekeningen ons zo een idee van het dierbeeld zoals dat in de zeventiende eeuw bestond.  Maar wat helaas dus onderbelicht blijft in de tentoonstelling is dat exotische dieren of de geschilderde varianten ervan in de zeventiende eeuw ook konden dienen als verzamelobjecten. Zonder dat hij zich er misschien bewust van was, appelleerde Frans Post met zijn kunst aan een eeuwenoude menselijke karakteristiek die anno 2016 voortleeft. Of het nu een gordeldier of Pokémon betreft, voor een mens geldt: ‘Gotta Catch ‘Em All!’

De tentoonstelling Frans Post. Dieren in Brazilië vindt momenteel in het Rijksmuseum plaats en loopt nog t/m 8 januari 2017.